Yapay zeka ekonomisinde kazanç kimin? Üretimdeki coğrafya gelirleri belirli merkezlere yoğunlaştırıyor
Küresel yapay zeka üretim ağında değer, tasarım ve fikri mülkiyet sahibi şirketlerde toplanıyor; tedarik zinciri farklı aşamalarda ülkeler için çeşitlilik gösteriyor.
Ekonomist'in haberine göre, Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Kurumu UNCTAD'ın yayımladığı analiz, yapay zeka teknolojilerinin üretiminde pek çok ülke ve şirketin rol aldığını, ancak elde edilen kazancın tedarik zincirinin belirli aşamalarında yoğunlaştığını ortaya koyuyor.
Yapay zeka altyapısında kullanılan bakır gibi ham maddelerin Şili ve Peru gibi kaynak ülkelerden karşılandığı, yarı iletken üretiminin Güney Kore ile Tayvan’da, montaj süreçlerinin ise Malezya ve Meksika’da öne çıktığı belirtiliyor.
Ancak küresel üretim ağının coğrafi olarak dağınık olması, ülkeler ve şirketler arasındaki gelir paylaşımında eşitlik sağlamıyor. DTÖ verilerine göre, çipler ve sunucular dahil yapay zekayı mümkün kılan ürünler 2025 yılında küresel mal ticaretinin yaklaşık altıda birini oluştururken, mal ticaretinin değer artışını da yüzde 42’lik oranda destekledi.
UNCTAD, gelişmiş NVIDIA GB200 NVL72 sunucu sisteminin üretim sürecini inceleyerek toplam katma değerinin hangi faaliyet ve tedarikçi gruplarında oluştuğunu analiz etti. İncelenen yaklaşık 3,3 milyon dolar değerindeki sunucu sistemi üzerinden hesaplanan katma değerin yüzde 87’sinden fazlası hangi alanlarda görüldü sorusunun yanıtını aradı.
Analiz kapsamında izlenen yaklaşık 2,92 milyon dolarlık katma değerin yüzde 68’ini faaliyet giderleri ve kurumlar vergisi sonrası elde edilen kar oluşturdu. Bu karın büyük bölümünün, tasarımını yapan ve üretim süreçlerini dış hizmetlerle yürütülen NVIDIA’ya yöneldiği belirtiliyor.
Böylelikle yapay zeka donanımlarının üretiminin fiziksel imalatın farklı ülkelerde devam etmesine rağmen, tasarım ve teknoloji geliştirme gibi yüksek katma değerli faaliyetleri kontrol edenlerin ekonomik getiriden daha yüksek pay aldığı sonucuna ulaşıldı.
UNCTAD'ın analizinde, gelişmiş yapay zeka sunucu sisteminin üretiminde çalışanların gelirleri ile şirketlerin vergi sonrası karı arasındaki fark dikkat çekiyor. İzlenen katma değerin yüzde 4,3’ü doğrudan üretimde görev yapan çalışanlara giderken, mühendis ve yöneticiler gibi üretim dışı çalışanların payı yüzde 9,9 olarak hesaplandı. Böylece çalışanların toplam payı yüzde 14,2 olurken vergi sonrası kar payı yüzde 68’e ulaştı.
Bu veriler, yapay zeka donanımlarının üretiminde emeğin farklı ülkeler ve alanlar arasında dağılım gösterdiğini, ancak ekonomik getirinin büyük ölçüde sermaye ve teknoloji sahiplerinde yoğunlaştığını ortaya koyuyor.
Yapay zeka üretiminde geniş tedarik zinciri, madencilikten yarı iletkenlere, enerji ekipmanlarından soğutma sistemlerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsıyor. Ancak zincirde yer alan ülkelerin kazançları, üstlendikleri üretim faaliyetinin niteliğine göre önemli farklılıklar gösteriyor.
UNCTAD'ın değerlendirmesine göre incelenen gelişmiş sunucu sisteminde kullanılan silikon, bakır ve kalayın toplam değeri, nihai satış fiyatının yalnızca yüzde 0,2’sine karşılık geliyor. Bu tablo, kritik ham maddeleri sağlayan ülkelerin nihai ürünün ekonomik değerinden sınırlı pay alabildiğini gösteriyor.
Yapay zeka yatırımlarının artması, gelişmekte olan ülkelerin mineral ihracatını tetiklese de bu artışın üretim zincirinden elde edilen kazanca oranla aynı ölçüde yükselmesini garanti etmiyor. Öte yandan, ileri teknolojiye erişim, finansman ve jeopolitik riskler, ülkelerin yapay zeka üretim zincirindeki konumlarını belirleyen önemli faktörler olarak öne çıkıyor.
Kuruluşun Ticaret ve Kalkınma Raporu 2026 çalışmasında, gelişmekte olan ekonomilerin yabancı yatırım çekmenin ötesinde yerel tedarikçilerini güçlendirmesi ve nitelikli iş gücü kapasitesini geliştirmesi gerektiği vurgulanıyor. Ancak yüksek teknolojili bileşenlerin ve üretimin, finansal koşullar ve teknik zorluklar nedeniyle sürdürülmesinin zor olduğu da ifade ediliyor.
UNCTAD, ülkelerin küresel tedarik zincirlerine katılımının önemli bir başlangıç olduğunu belirtirken, bu zincirlerde hangi faaliyetlerde bulunulduğunun elde edilecek ekonomik getiriyi belirleyen temel unsur olduğunu kaydedi.
TürkAta Haber Ajansı